Zapalenie stawów, choroba zwyrodnieniowa i osteochondroza – jak je odróżnić

Ból stawów jedni nazywają reumatyzmem, inni zwyrodnieniem, a jeszcze inni zrzucają go na kręgosłup. Tymczasem za podobnymi objawami mogą stać zupełnie różne procesy: zapalenie, zużycie chrząstki albo zmiany w krążkach międzykręgowych. Od tego, który z nich dominuje, zależy wybór lekarza, badań i leczenia. Ten tekst pomoże uporządkować objawy przed wizytą, ale nie zastąpi rozpoznania postawionego przez specjalistę.

Trzy różne źródła bólu, które łatwo pomylić

Zapalenie stawów (artritis) to grupa chorób, w których głównym problemem jest proces zapalny w błonie maziowej stawu. Należą do niej między innymi reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów czy dna moczanowa. Często mają podłoże autoimmunologiczne lub metaboliczne i mogą dotyczyć całego organizmu, nie tylko jednego stawu.

Choroba zwyrodnieniowa stawów (artroza, osteoartroza) to przede wszystkim stopniowe zużywanie się chrząstki stawowej i zmiany w kości pod nią. Stan zapalny też się w niej pojawia, ale zwykle jest wtórny i ma mniejsze nasilenie. Najczęściej dotyczy kolan, bioder, stawów rąk i kręgosłupa.

Osteochondroza to określenie, którym w Europie Wschodniej opisuje się zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, zwłaszcza krążków międzykręgowych. W polskich opisach częściej spotyka się sformułowania „dyskopatia” lub „zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa”. Ból promieniujący do ręki lub nogi może wtedy przypominać chorobę stawu barkowego czy biodrowego.

Te trzy stany mogą występować jednocześnie. Osoba z dyskopatią może mieć też chorobę zwyrodnieniową kolana, a przewlekłe zapalenie stawów z czasem uszkadza chrząstkę. Dlatego warto obserwować nie tylko miejsce bólu, ale też jego charakter i porę dnia, w której jest najsilniejszy.

Zapalenie stawów: kiedy ból nasila się w spoczynku

Ból zapalny ma kilka typowych cech, które odróżniają go od bólu przeciążeniowego. Najbardziej charakterystyczna jest długa sztywność poranna: stawy są „zastane” przez ponad pół godziny po przebudzeniu i rozruszanie ich zajmuje dużo czasu. Ruch zwykle przynosi ulgę, a odpoczynek jej nie daje.

Inne sygnały, które powinny skłonić do wizyty u lekarza:
• obrzęk, ocieplenie lub zaczerwienienie stawu bez wyraźnego urazu;
• symetryczne zajęcie drobnych stawów rąk lub stóp po obu stronach ciała;
• nagły, bardzo silny ból jednego stawu, często palucha, typowy dla napadu dny;
• ogólne objawy: zmęczenie, stan podgorączkowy, spadek masy ciała;
• zmiany skórne, na przykład łuszczyca, lub stany zapalne oczu.

Zapalenie stawów bywa chorobą układową, która wymaga stałej opieki reumatologa i leków modyfikujących przebieg choroby. Nieleczone może prowadzić do trwałego uszkodzenia stawów. Dlatego przy takich objawach nie warto czekać, aż przejdą same, ani leczyć się wyłącznie domowymi sposobami.

Osobną, pilną sytuacją jest gorący, bardzo bolesny i obrzęknięty staw z gorączką. Może to oznaczać infekcję stawu, która wymaga szybkiej pomocy lekarskiej, najlepiej jeszcze tego samego dnia.

Choroba zwyrodnieniowa i osteochondroza: ból przeciążeniowy

Ból w chorobie zwyrodnieniowej stawów ma zwykle charakter mechaniczny. Nasila się przy obciążeniu, na przykład po dłuższym marszu, na schodach czy przy wstawaniu z krzesła, a słabnie po odpoczynku. Sztywność poranna jest krótka i mija po kilku, najwyżej kilkunastu minutach. W bardziej zaawansowanych stadiach ból może pojawiać się także w nocy, a staw traci zakres ruchu.

W łagodzeniu takich dolegliwości zwykle pomagają ruch dostosowany do możliwości, kontrola masy ciała i fizjoterapia.

Typowe cechy zmian zwyrodnieniowych stawu:
• trzeszczenie lub chrzęst przy ruchu;
• stopniowe ograniczenie zginania lub prostowania;
• zgrubienia kostne, na przykład guzki na stawach palców;
• ból zależny od aktywności i pogarszający się po wysiłku.

Ból związany z kręgosłupem zachowuje się nieco inaczej. Często zależy od pozycji ciała, nasila się przy długim siedzeniu, pochylaniu czy podnoszeniu ciężarów. Może promieniować do pośladka i nogi albo do barku i ręki, czasem z drętwieniem lub mrowieniem. Taki objaw łatwo pomylić z chorobą biodra lub barku, choć źródło leży w odcinku lędźwiowym czy szyjnym.

Przy osłabieniu siły w nodze, zaburzeniach czucia w kroczu lub kłopotach z oddawaniem moczu trzeba natychmiast zgłosić się do lekarza.

Do jakiego lekarza iść i jakie badania wykonać

Pierwszym krokiem często jest lekarz rodzinny, który zbierze wywiad, zbada stawy i skieruje dalej. Wybór specjalisty zależy od tego, co podejrzewa:
• reumatolog – przy podejrzeniu zapalenia stawów, sztywności porannej, obrzęku kilku stawów czy objawach ogólnych;
• ortopeda – przy bólu przeciążeniowym, zmianach zwyrodnieniowych i po urazach;
• neurolog lub specjalista leczenia kręgosłupa – przy bólu promieniującym, drętwieniu i objawach ze strony nerwów.

Badania, które pomagają rozróżnić te stany:
• badania krwi: OB, CRP, morfologia, a przy podejrzeniu chorób reumatycznych czynnik reumatoidalny i przeciwciała anty-CCP, przy dnie poziom kwasu moczowego;
• zdjęcie RTG stawu, najlepiej wykonane na stojąco w przypadku kolan;
• USG stawu, które pokazuje wysięk i stan zapalny błony maziowej;
• rezonans magnetyczny, gdy trzeba ocenić chrząstkę, łąkotki, więzadła lub krążki międzykręgowe.

Na wizytę warto zabrać dotychczasowe wyniki i opisy badań obrazowych wraz z płytą. Dobrze też zapisać, kiedy zaczęły się dolegliwości, które stawy bolą, o jakiej porze dnia jest najgorzej i jakie leki już przyjmowano. Taki zapis często skraca drogę do trafnej diagnozy i pozwala uniknąć powtarzania badań, które już wykonano. Przydaje się też informacja o chorobach stawów w rodzinie.

Gdzie w leczeniu zapalenia stawów mieszczą się zastrzyki regeneracyjne

Podstawą leczenia zapalnych chorób stawów pozostaje opieka reumatologa i leczenie ogólne. Zastrzyki dostawowe mogą być jedynie uzupełnieniem, gdy konkretny staw wciąż boli lub traci sprawność mimo leczenia choroby podstawowej.

Jedną z takich możliwości jest leczenie regeneracyjne materiałem pacjenta: osoczem bogatopłytkowym (PRP) oraz frakcją naczyniowo-zrębową (SVF) z niewielkiej próbki tkanki tłuszczowej. City Medical Centre, wielospecjalistyczna klinika w Moskwie przyjmująca pacjentów z zagranicy, opisuje ten sposób leczenia na stronie poświęconej leczeniu zapalenia stawów, skierowanej do pacjentów z Wrocławia. Klinika zaznacza, że PRP i SVF nie zastępują opieki reumatologa przy chorobie układowej i nie wykonuje się ich w czasie aktywnej infekcji stawu ani silnego zaostrzenia.

PRP może pomóc wyciszyć stan zapalny i stworzyć lepsze warunki do naprawy tkanek, a każde wstrzyknięcie wykonuje się pod kontrolą USG. Przeciwwskazaniami są między innymi choroba nowotworowa, ciąża i karmienie piersią, zaburzenia krzepnięcia oraz ostre infekcje. Trzeba też pamiętać, że klinika nie wymienia wśród swoich metod leczenia kręgosłupa, więc ból pochodzący z krążków międzykręgowych wymaga innej ścieżki.

Czy zastrzyki mają sens w konkretnym przypadku, ocenia lekarz po przejrzeniu badań. Pierwsza konsultacja i ocena wyników są tam bezpłatne i mogą odbyć się online.